Ali Akin Akyol

As an important mineral source for the entire organism, bone serves as a useful bioarchive for monitoring past human lifeways like diet, since the concentration of the elements in its structure is influenced by the individual diet. Human and animal bones from three different Neolithic Levels (Level 5, 4, and 3) dated to 6800 and 6100 cal. BC according to the C14 found in Tepecik–Çiftlik, Central Anatolia, were elementally (Ca, P, Mg, Mn, Sr, Zn, Cu, and Pb) investigated by the help of X-ray fluorescence (XRF) spectrometry. The element content of bones refers to post-mortem alteration (diagenesis), especially for manganese and lead. Bivariate treatment of the element with calcium (element/calcium ratio) seems to demonstrate some differences between adult and subadult, male and female, and among levels. Multivariate analysis (PCA and DA) suggests a shift from meat consumption and rich subsistence economy in the lower levels to more vegetable (cereal) consumption and poor economy in the upper level. The results obtained from multivariate treatments are in agreement with the findings of archaeologists and anthropologists who conducted the excavations. Öz Organizma için önemli bir mineral kaynağı olan kemiğin yapısında yer alan elementlerin derişimi beslenmeden etkilenebildiğinden, kemik diyet gibi geçmiş insan yaşam biçimlerini izlemek için yararlı bir biyolojik arşiv görevi görür. Orta Anadolu Bölgesinde yer alan Tepecik-Çiftliğin C14 tarihlemesine göre yaklaşık 6800-6100 yılları arasına tarihlenen üç farklı Neolitik Tabakasından (Seviye 5, 4 ve 3) elde edilen insan ve hayvan kemiklerinin element (Ca, P, Mg, Mn, Sr, Zn, Cu ve Pb) içeriği X-ışını fluoresans (XRF) spektrometrisi yardımıyla incelenmiştir. Kemiklerin element içeriği mangan ve kurşun başta olmak üzere gömü sonrası değişime işaret etmektedir. Elementlerin kalsiyum ile (element/kalsiyum oranı) bivaret analizi yetişkin ile yetişkin yaş altı, kadın ile erkek bireyler ve tabakalar arasında farklılıklar olduğunu göstermiştir. Çok değişkenli analizler (PCA ve DA) alt katmanlarda et tüketiminden ve zengin geçinim ekonomisinden üst tabakada daha fazla bitki (örneğin tahıl) tüketimine ve fakir geçinim ekonomisine geçiş olduğunu göstermektedir. Çok değişkenli incelemelerden elde edilen sonuçlar, kazıları gerçekleştiren arkeologların ve antropologların bulguları ile uyumludur. Anahtar Kelimeler: eser element, ağır metal, Neolitik topluluklar, peleodiyet, eski kemik, Orta Anadolu

Öz Koru Tümülüsü'nden ele geçen kemiklerin element bileşimi, bireylerin içinde bulunduğu ölüm öncesi ve ölüm sonrası süreçleri değerlendirmek için kullanılmıştır. Bu amaç doğrultusunda Polarize Enerji Ayrımlı X-ışını Floresans (PED-XRF) yöntemiyle kemiğin kimyasal bütünlüğünü, bireylerin diyetini ve gömü sonrası kemikteki element birikimlerini temsil eden Ca, P, Sr, Ba, Mg, Cu, As, Fe, Y, Th, Cd, Zn, Mn, Pb ve uranyum uyluk kemiğinin inorganik kısmından analiz edilmiştir.Mezar odasında ele geçen bireyler ile mezar odasının dışında ele geçen birey arasında beslenme ve diyagenetik birikim açısından farklılıklar gözlenmiştir. Tahıl ve yüksek proteinli hayvansal gıdalarla beslenmenin göstergesi olan Ba/Ca ve Zn/Ca oranları mezar odasında ele geçen grup için belirleyici olmuştur. Bitki ve deniz kökenli besinlerin kullanımına işaret eden Sr/Ca oranı da aynı grup için ayırt edicidir. Buna karşın, mezar odasının dışında ele geçen birey için, iç organ gibi düşük proteinli hayvansal gıda tüketiminin göstergesi olan Cu/Ca oranı karakteristiktir. Gömü sonrası süreçler açısından yapılan değerlendirmede öncelikle mezar odasında ele geçen üç bireyin bakır, mezar odası dışında ele geçen bireyin ise demir tarafından gruplanan gömü sonrası kimyasal değişimlere maruz kaldığı belirlenmiştir. Beslenmedeki farklılığa ek olarak, gömü sonrası kemiklerde meydana gelen kimyasal değişimler farklı gömü koşullarına işaret etmiştir. Diyagenetik değişimler, ön odadaki bireyin tafonomik süreçlerle yerinin değişmediğine, yani gömüldüğü ilk andan itibaren bulunduğu konumu koruduğunu ortaya çıkarması, BDK-K4 numaralı bireyin mezar odasındaki grubun üyesi olmadığı fikrini desteklemiştir. Kemiklerin kimyasal analizlerinin ortaya çıkardığı farklılıklar, iskeletlerin gömü konumları ve mezar odasında ele geçen değerli mezar hediyeleri beraber değerlendirildiğinde BDK-K4 numaralı bireyin, başarıya ulaşamadan hayatını kaybetmiş bir mezar soyguncusu olabileceği ihtimali akla gelmektedir. Anahtar Kelimeler: Pers Dönemi, mezar soygunu, diyagenez, temel bileşenler analizi, XRF, SEM-EDX Abstract The bone element composition of four individuals was used to evaluate the pre-burial and post-burial processes exposed to the individuals. For that, calcium, P, Sr, Ba, Mg, Cu, As, Fe, Y, Th, Cd, Zn, Mn, Pb, and U, representing the integrity of the bone, diet and post-burial accumulation, were analyzed from the inorganic part of the femur by Polarized Energy Separated X-Ray Fluorescence (PED-XRF). The variations concerning diet and diagenetic accumulation of elements among the individuals were observed between the individuals recovered from the grave chamber (BDK-K1, BDK-K2 and BDK-K3) and from the outside of the grave chamber (BDK-K4). The Ba/Ca and Zn/Ca ratios, indicating a diet comprised of grain and animal protein, are apparent for the inner group. The Sr/Ca ratio, which indicates the consumption of plant and marine nutrients, is also distinctive for the inner group. In contrast, the Cu/Ca ratio, indicative of the consumption of animal parts with low protein content, such as the viscera, is characteristic for the individual from outside the grave chamber. In addition to differences in the dietary data, the outsider was also subjected to post mortem chemical changes that were grouped by iron. However, the inner group had undergone diagenetic changes that were grouped by copper. The postmortem changes indicate that the individual from outside of the burial chamber, that dietary differences are detected as well, was not a part of the inner group, and that the placement was not due to taphonomic

Müzeler ve arkeolojik alanlar, bir taraftan tarihsel süreçte yaşananalar ile ilgili bilgileri somut buluntular üzerinden bizlere ulaştırırken, bir taraftan da alternatif eğitim ortamları olarak kalıcı öğrenmelerin sağlanması açısından önemli mekânlar olarak değerlendirilirler. Okullarda geleneksel eğitim anlayışı ile çocuklara sunulan tarih, müzelerde ve arkeolojik alanlarda yapılan eğitim çalışmaları ile çocuklar için daha anlamlı bir hale gelir. Halihazırda örgün eğitimde okullar, özellikle de müzeler haftasında, müze ve arkeolojik alanlara geziler düzenlemeyi tercih etmektedirler. Herhangi bir ön çalışma ya da planlamayı içermeyen bu gezilerin öncesinde, sürecinde ve sonrasında yapılan eğitim etkinliklerinde çoğu, çocukların katılımına izin vermeyen didaktik yöntemlerdir. Buna karşın çocukların aktif katılımına fırsat veren drama gibi yöntemlerin müzelerde ve arkeolojik alanlarda yapılan eğitim etkinliklerinde kullanılması öğrenmelerin kalıcılığı açısından vazgeçilmezdir. Müzelerde ve arkeolojik ortamlarda yapılan drama çalışmaları ile çocuklar geçmişi, geçmişe ait mekânlarda yaparak ve yaşayarak öğrenirler. Yaşamın ilk dokuz/on yılını içine alan erken çocukluk döneminde çocukların işlem öncesi ve somut işlemler döneminin başlarında oldukları düşünülürse, bu çocuklarla yapılacak eğitim çalışmalarında alternatif eğitim ortamları ve yaparak yaşayarak öğrenmeye fırsat veren drama gibi yöntemlerin kullanılması çok daha büyük önem taşımaktadır. Bu dönemlerde olan çocuklar için geçmişi anlatan müzelerin anlamlı bir hale gelmesinde drama güçlü bir yöntem olarak karşımıza çıkmaktadır.

Özet Tarihi ve kültürel birikimin kavranması ve yansıtılması bakımından geçmişle bugün arasında sağlam bir bellek oluşturma mekânı olarak insana, doğaya, canlı ve cansız nesnelere ait bilim, sanat ve zanaat yoluyla ortaya konmuş eserlerin korunduğu ve sergilendiği, kuşaklar ve kültürler arası etkileşimin sürekliliğini sağlayan müzelerin başarılı ve amacına yönelik doğru hizmet eden bir yapı olarak değerlendirilmesinde aydınlatmanın vazgeçilmez bir unsur olduğu kabul edilir. Dünyada birçok gelişmiş ülkenin müze ve galerilerinde eserlerin sergilenmesinde eserin malzeme türüne yönelik standartlar geliştirilmiştir. Ülkemizde müze aydınlatmasına yönelik çalışmalar bulunmasına rağmen uygulamada sorunlar görülmektedir. Bu bildiride müzelerde sergilenen eserlerin aydınlatılması açısından dikkat edilmesi gereken temel unsurlar üzerinde durulmaktadır. Bu konu ile ilgili olarak Ankara'da sanayi müzesi olarak hizmet veren Çengelhan Rahmi M. Koç Müzesi uygulama alanı olarak seçilmiştir. Sergilenen eserlerin ışığa duyarlılıklarına bağlı olarak malzeme nitelikleri için uygun görülen aydınlık düzeyleri, müzelerde eser koruma bağlamında kullanılan aydınlatma çeşitleri ve bunların uygulama kriterleri incelenmiştir.